Przez lata mielono tu zboże, obrabiano drewno i wytwarzano energię dla mieszkańców. Dziś dawny młyn nad Wartą w Działoszynie znów przyciąga uwagę, choć jego maszyny od dawna stoją. Trwa remont zabytkowego gmachu, a jego właściciel planuje urządzić w nim muzeum poświęcone młynarstwu.
Za ratowanie obiektu odpowiada Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” w Działoszynie. Prace rozłożono na etapy, ponieważ ich tempo zależy od dostępnego finansowania. Budynek, którego historia związana jest z pożarem, działaniami wojennymi i kolejnymi odbudowami, zyskał w ostatnim czasie nowy dach oraz odnowione fragmenty elewacji.
Od zboża do pieczywa: co kryje dawna fabryka mąki
W murowanym młynie są cztery kondygnacje, a wewnątrz przetrwały maszyny używane niegdyś do przemiału. Ich stan oceniany jest jako dobry. Spółdzielnia zamierza je oczyścić i odnowić, ale nie planuje ponownego uruchamiania urządzeń. Mają służyć jako eksponaty pokazujące zwiedzającym dawną technikę produkcji mąki.
Planowana placówka byłaby dostępna zarówno dla mieszkańców i turystów, jak i dla wycieczek szkolnych. Pomysł ma związek z działalnością samej spółdzielni, która nadal prowadzi piekarnię. W przeszłości do wypieku trafiała również mąka z działoszyńskiego młyna.
Wielokondygnacyjny gmach zachował przemysłowy charakter. Należał do większego zespołu, w którym działał także tartak i gdzie pozostały ślady turbinowni dawnej elektrowni wodnej. Istotnym elementem układu był jaz spiętrzający Wartę; przy jego budowie wykorzystano naturalną wysepkę w nurcie.
Remont rozłożony na etapy
Najpierw zabezpieczono dach. Z pomocą gminy oraz pieniędzy z Krajowego Planu Odbudowy wymieniono jego najbardziej zniszczone elementy konstrukcyjne, a pokrycie z papy zastąpiono blachą. W 2026 roku przyszła kolej na dwie ściany: usunięto odpadający tynk i przeprowadzono prace elewacyjne.
Na ten etap właściciel otrzymał 151 tys. zł z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Łódzkiego, w ramach programu „Łódzkie dla zabytków”. Do wyremontowania pozostają jeszcze dwie ściany. Potrzebna jest również wymiana okien oraz uporządkowanie i wyrównanie otoczenia. Kolejne zadania mają być realizowane w miarę pozyskiwania funduszy.
Ochroną konserwatorską objęto obiekt 28 maja 2025 roku. Wtedy wpisano go do rejestru zabytków nieruchomych województwa łódzkiego pod numerem A/441.
Rzeka, rodziny właścicieli i przemysłowe zaplecze miasta
Historia młynarstwa w tym miejscu zaczęła się w pierwszej połowie XIX wieku. Pierwszy zakład należał do Pytlewskich. Drewnianą konstrukcję częściowo wspierały pale wbite w koryto, a nurt Warty poruszał urządzenia mielące ziarno.
Około 1905 roku młyn spłonął. Stanisław Pytlewski zdecydował się na odbudowę, tym razem sytuując drewniany budynek w całości na prawym brzegu rzeki. Dzisiejszy murowany gmach powstał po późniejszych zniszczeniach wojennych, podczas odbudowy w 1940 roku.
Rodzinne i gospodarcze losy zakładu zmieniło małżeństwo córki Stanisława Pytlewskiego z Janem Hartlem w 1921 roku. Hartl, oficer armii austriackiej, zaangażował się w miejscowe przedsięwzięcia, a około 1922 roku wzniósł obok młyna tartak. Wraz z urządzeniami hydrotechnicznymi tworzyły one ważne zaplecze gospodarcze Działoszyna i dawały zatrudnienie mieszkańcom.
Most wysadzony podczas walk i przerwa w dostawie energii
Znaczenie zakładu dla miasta ujawniło się szczególnie wyraźnie w 1914 roku, gdy w jego okolicy i przy pobliskim moście toczyły się walki. Uszkodzeniu uległ trójfazowy generator związany z turbinami prądotwórczymi. Przez około miesiąc część domów pozostawała bez elektryczności, a najważniejsze ulice nie były oświetlane. Woda zasilała bowiem nie tylko urządzenia przemysłowe, lecz także instalację produkującą prąd dla mieszkańców.
Wycofujące się wojska wysadziły most na Warcie. W sąsiednich budynkach wypadły łącznie 73 szyby, ucierpiały również elewacje młyna i okolicznych zabudowań. Zniszczenia objęły urządzenia służące do magazynowania i transportu ziarna oraz groblę piętrzącą wodę kierowaną do zakładów.
Wsparcie dla zabytków w powiecie pajęczańskim
Dotacja na młyn jest częścią szerszego programu finansowania remontów i prac konserwatorskich. W latach 2019–2025 na obiekty zabytkowe powiatu pajęczańskiego przeznaczono 3 mln 332 tys. 810 zł. W 2026 roku przyznano następne 706 tys. 800 zł, co daje łącznie 4 mln 39 tys. 610 zł.
Pomoc trafiła między innymi do kościoła pw. św. Marii Magdaleny w Działoszynie, dworu w Makowiskach oraz kościoła pw. św. Michała Archanioła w Dworszowicach Kościelnych. Na działoszyński kościół i dzwonnicę w latach 2019–2025 przyznano 458 tys. zł; po doliczeniu dotacji dla młyna suma wsparcia w miejscowości wyniosła 609 tys. zł. Spółdzielnia jest pierwszym nieparafialnym beneficjentem z Działoszyna wskazanym w zestawieniu za lata 2019–2025, który uzyskał pomoc na ratowanie zabytku.
Źródło: Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego
